Nastup na Festivalu Karla Maja u Bad Segebergu, Nemačka, 2007 godine. Evropske knjige, filmovi, stripovi i javni nastupi stvorili su sopstvenu zamišljenu verziju američkog Zapada. Fotografija: Roan Šrajn na Wikimedia Commons; javno vlasništvo.

Za mnoge Evropljane, reč „starosedelački“ evocira dva veoma različita značenja. Jedno se odnosi na daleke, delimično izmišljene i veoma romantizovane zajednice koje brane svoju zemlju od kolonizatora, stečeno kroz avanturističke priče iz američke i evropske pulp fikcije, romana, filmova i stripova. Drugi je mnogo bliži domu: nacionalističke tvrdnje da su „autohtoni“ — navodni potomci „prvobitnih“ stanovnika čija je krv povezana sa tlom njihove zemlje — praćene argumentima da su „drugi” (obično susedni narodi ili skorašnji migranti) stigli kasnije i stoga poseduju slabija prava na istu teritoriju. Balkan pruža posebno upečatljiv primer kako ove ideje mogu koegzistirati i biti zloupotrebljene, ali nisu samo balkanski izuzetak.

Važna razlika se lako gubi u prevodu. U međunarodnoj upotrebi ljudskih prava, autohtoni narodi nisu samo oni koji mogu dokazati da su njihovi preci stigli prvi. Ne postoji jedinstvena univerzalna definicija, ali koncept uključuje samoidentifikaciju, istorijski kontinuitet sa pretkolonijalnim društvima, različite kulturne ili političke institucije, bliske odnose sa zemljom i iskustva osvajanja ili marginalizacije.

Kako su objasnili društveni naučnici Majkel Verkujten i Johem Tajs sa Univerziteta u Utrehtu, autohtonost i politički nativizam funkcionišu različito: oni dele stanovnike na prirodno stanovništvo „domaćina“ i uslovne „goste“. Autohtono verovanje, objasnili su oni — da je zemlja u vlasništvu njenih prvih stanovnika — „može biti prihvatljiv razlog za polaganje prava na kolektivno vlasništvo nad teritorijom i ovo polaganje može imati negativne posledice za novopridošlice. Deca mogu zaključiti da mesto pripada njihovoj grupi zato što smo ‘mi’ bili ovde prvi i stoga imaju negativne stavove prema vangrupi“.

Ključni primer kako popularna kultura oblikuje percepciju u ovoj sferi je slučaj američkih starosedelaca ili američkih Indijanaca.

Evropska verzija Divljeg zapada

Mnogo pre kablovske televizije i interneta, Evropljani su izgradili svoj američki Zapad, delom zahvaljujući romanima Karla Maja (1842–1912), koje su čitali i odrasli i deca i postali su stalni deo mnogih kućnih biblioteka, ne samo u Nemačkoj i Austriji, već širom Evrope, uključujući i Jugoslaviju. Mej nije posetio američki Zapad pre nego što je napisao svoje najpoznatije priče, ali njegov junak Apači Vinetu oblikovao je generacije ideja o Indijancima. Na primer, u Severnoj Makedoniji postoje žene rođene 1970-ih koje se zovu Vineta, po njemu.

Filmske adaptacije zasnovane na saradnji nekoliko evropskih zemalja, festivala i tematskih parkova pomogle su da se ovaj zamišljeni svet održi živim, kao što je prikazano u sledećem videu koji prati članak Njujork tajmsa „Izgubljeno u prevodu: Nemačka fascinacija američkim Divljim Zapadom”:

Holivudske percepcije o Indijancima nisu se zasnivale na jednoj nepromenljivoj formuli. Mnogi rani vesterni prikazivali su Indijance kao anonimne „nemilosrdne indijanske divljake” (formulacija iz Američke deklaracije o nezavisnosti), do tačke karikature. Kasniji filmovi su ih prikazivali ili kao žrtve osvajanja ili kao prepoznatljive etničke grupe i pojedince sa vrlinama, manama i suprotstavljenim interesima. Filmovi poput „Čovek zvani konj”, „Mali veliki čovek,” „Plavi vojnik”, i „Džeremija Džonson” bili su primer promene 1970-ih. Do 1990-ih, „Ples sa vukovima” i „Poslednji Mohikanac” bili su primeri uključivanja ove simpatične verzije u masovnu publiku, čak i kada je „plemeniti divljak“ postao još jedan stereotip.

Evropski vestern stripovi, uključujući remek-dela poput francuskog „Poručnik Bluberi” ili belgijskog „Komanča”, pratili su slične putanje i, poput nekada popularnih „špageti vesterna”, italijanski vestern stripovi pratili su usko povezanu evoluciju. Serije poput „Teks”, „Zagor”, „Storia del West,” i „Ken Parker” pozajmljivale su iz filma dok su razvijale raznovrsne autohtone likove. Ovo su ostale evropske fantazije, ali poboljšane priče učinile su starosedeoce akterima u istoriji, za razliku od puke scenografije ili jednog, bezličnog neprijatelja. U Jugoslaviji, gde su italijanski stripovi imali ogromnu čitalačku publiku, njihov moralni jezik postao je poznat kroz generacije.

Prikazi žena Indijanaca u stripovima Ju Blek napravljenim u Srbiji na osnovu italijanske licence (epizoda „Slomljeno srce“ koju je objavila izdavačka kuća Golkonda), i hrvatski prevod stripova Zagor prvobitno napravljenih u Italiji (epizoda „Noćni cvet“, koju je objavila izdavačka kuća Ludens). Fotografija: Globalni glasovi (CC BY 3.0).

Antikolonijalizam, rađen lokalno

Jugoslovenski čitaoci nisu samo konzumirali prevedene avanture. Pošto uvoz sa Zapada nije bio dovoljan da zadovolji glad za stripovima, lokalna produkcija se razvila između dva svetska rata i nastavila se tokom ere socijalističke Jugoslavije.

Na primer, umetnik Andrija Maurović (1901–1980) je stvorio širok spektar vizuelno dovršenih vestern i avanturističkih stripova. Od 1978. godine, novosadski izdavač Dnevnik je naručio od lokalnih pisaca i umetnika da kreiraju licencirane epizode „Velikog Bleka” (“Il Grande Blek”), popularno poznatog kao „Yu Blek“. Forum i Marketprint su takođe proizvodili stripove „Tarzan” od 1983. do 1990. godine, koji su uključeni u globalnu franšizu. To su bili komercijalni stripovi, koji su se distribuirali u zemlji koja se ponosila time što je suosnivala Pokret nesvrstanih i javno slavila solidarnost sa antikolonijalnim borbama. Titove turneje po Africi i Aziji projektovale su poruke mira i partnerstva sa novonezavisnim državama. U ovom okruženju, priče o otporu osvajanju odražavale su temeljnu naraciju Jugoslavije o partizanskom antifašizmu, oslobođenju i koegzistenciji:

Zbog toga je sećanje na devedesete godine 20. veka posebno neprijatno. Mnogi ljudi koji su prihvatili ili omogućili nacionalističku politiku odrasli su uz „bratstvo i jedinstvo”, antikolonijalnu solidarnost i popularne heroje koji su štitili ugnjetavane, pokazujući da unošenje vrednosti ljudskih prava u pop kulturu nije vakcina protiv netrpeljivosti.

Antikolonijalni jezik opstaje u savremenoj nacionalističkoj politici, ali često selektivno. Zapadni kolonijalni zločini se koriste da bi se „Zapad“ prikazao kao jedinstveno nelegitiman i da bi se na kritike Rusije odgovorilo sa „šta se dešava“, dok rusko osvajanje širom Centralne Azije, Kavkaza i Sibira — a kasnije i rusifikacija azijskih i evropskih naroda — ispada iz okvira.

Osuđeni ratni zločinac Vojislav Šešelj pruža upečatljiv srpski primer: nakon što je opisao Sjedinjene Države kao državu izgrađenu uništavanjem njenog starosedelačkog stanovništva, pozvao je američke Srbe da glasaju za Donalda Trampa, uglavnom zbog Trampovog stava prema Rusiji. Servis za proveru činjenica Istinomer kasnije je dokumentovao širu mitologiju srpskih medija oko Trampa.

Varijacije takvih narativa prisutne su i u drugim balkanskim zemljama, a kontrast je postao oštriji nakon Trampove ekspanzionističke retorike o Grenlandu i Panamskom kanalu. Kada kolonijalno nasilje ima značaj samo kada ga počinjava geopolitički protivnik, antikolonijalizam postaje alibi, a ne princip.

Autohtonost kod kuće

Od izgradnje nacija u 19. veku do raspada Jugoslavije, konkurentne nacionalne istorije tražile su sve dublje korene. „Autohtono“ je postalo kompliment, dok su „novajlija“ ili „gost“ postali optužbaion. Tvrdnje o prvobitnosti nisu mehanički izazivale nasilje, ali su mogle da pruže moralno pokriće za asimilaciju, proterivanje i etničko čišćenje: ako su susedi viđeni kao privremeni uljezi, njihovo uklanjanje moglo se predstaviti kao restauracija, a ne kao nepravda. Istraživanje post-osmanske izgradnje države pokazuje kako su raseljavanje, preraspodela zemljišta i nacionalna homogenizacija bili isprepleteni još od kraja 19. veka.

Od tog trenutka nadalje, balkanski nacionalisti su više puta prevodili priče o kontinuitetu u „istorijska prava“. Kao naslednici antičkih ili srednjovekovnih političkih uređenja, moderne nacije su navodno imale prethodna prava na svoje teritorije. Moderna Grčka je bila rani primer, dok su kasnije konkurentne istoriografije povezivale Srbe i Bugare sa srednjovekovnim carstvima, Rumune sa dakorimskim kontinuitetom, a Albance sa ilirskim poreklom. Nedavna „antikvizacija” je potvrdila kontinuitet modernih etničkih Makedonaca sa kraljevstvom Aleksandra Velikog.

Međutim, mape istorijskih prava retko su se poklapale sa mešovitim populacijama koje su živele na tom zemljištu. Prisilna asimilacija, prisilne migracije, razmena stanovništva ili etničko čišćenje bili su ključni instrumenti izgradnje balkanskih nacionalnih država od grčke nezavisnosti do posledica Drugog svetskog rata, a kasnije su oživljeni tokom ratova u Jugoslaviji (1991–2001). Rečnik se ponovo pojavio sa međunarodnim incidentom 2014. godine, kada je dron nosio transparent sa doslovno engleskom rečju „autohtono“ iznad mape „Velike Albanije“ tokom utakmice Evropskog prvenstva u fudbalu između Srbije i Albanije u Beogradu.

Genetska istraživanja su ovim narativima dala novi, naizgled naučni rečnik. Pravi nalazi o poreklu — ili komercijalne procene predstavljene kao nauka — selektivno se tumače kao dokaz da moderna nacija potiče direktno od drevne populacije. Na primer, onlajn umnožavanje tvrdnji pseudoistorijskih teorija zavere koje direktno povezuju savremene Srbe sa praistorijskom Vinčanskom kulturom, nazivajući ih „najstarijim narodom u Evropi“, protivreči naučnim dokazima o slovenskim migracijama.

Pripisivanje etničkim Makedoncima i Grcima rivalskih procenta „drevnomakedonskog“ DNK porekla svodi složene, zajedničke istorije na sertifikate autentičnosti. Naučna nesigurnost i vekovna mešanja nestaju; odabrane brojke se zatim koriste za označavanje suseda kao manje starosedelaca, stranih ili čak rasno inferiornih. Populaciona genetika može da osvetli migracije i poreklo, ali ne može da transformiše praistorijske kulture u moderne nacije ili da odluči ko ima veća prava na teritoriju.

Pokretna granica između „domaćina“ i „gosta“’

Balkan je dramatičan slučaj kako je mržnja opravdana nativizmom pomogla u podsticanju stvarnih ratova, ali slična „opravdanja“ pojavila su se i drugde. Antimigrantski pokreti u Francuskoj, Britaniji ili Nemačkoj ne moraju da tvrde da potiču od prvih stanovnika da bi došli do sličnog zaključka: novopridošlice imaju manje prava od „domorodaca“.

Zapadnonemački termin gastarbajter, što znači „gostujući radnik“, uhvatio je kontradikciju. Od 1960-ih, radnici sa Balkana i Turske su regrutovani jer su bili potrebni, ali stalni boravak i naturalizovano državljanstvo nisu se podrazumevali. Čak su i njihova deca i unuci mogli biti tretirani kao gosti, dok su se raniji migranti ili njihovi potomci pridružili ustaljenom „mi“ i odbacili one koji su stigli posle njih.

Najdublji paradoks je stoga evropski, a ne jedinstveno balkanski. U pričama o američkom Zapadu, „biti tamo prvi“ često identifikuje obespravljeni narod koji zaslužuje zaštitu. U nacionalističkoj politici, ista ideja može biti zatražena od strane dominantne grupe kao dozvola za isključivanje.

Istorija i vezanost za zemlju su važne, ali nijedno ne bi trebalo da postane rangiranje ljudske vrednosti ili dokument o vlasništvu za etničku dominaciju. Pravi test čovečnosti počinje kada ljudi čija su prava u pitanju nisu daleke figure u filmu ili stripu, već nečije današnje komšije.