Italijanski izdavač Arnoldo Mondadori i autor Gabrijele D'Anuncio (u sredini u uniformi). Fotografija: Archivi Mondadori na Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).

Ovaj članak Stojana Sinadinova prvi put je objavljen na Truthmeter.mk 4. februara 2026. godine. Uređena verzija se ponovo objavljuje ovde u skladu sa sporazumom o deljenju sadržaja između Globalnih glasova i Fondacije Metamorfozis.

Hibridni dokumentarni film „Fiume o morte!” (“Rijeka ili smrt!”) hrvatskog pisca i reditelja Igora Bezinovića dodaje svežu perspektivu već dobro uspostavljenom pogledu na fašizam kao politički pokret utemeljen u propagandnom spektaklu, masovnoj mobilizaciji i nacionalističkom stvaranju mitova. U filmu, Bezinović pedantno prikazuje šesnaestomesečnu okupaciju grada Rijeke u današnjoj Hrvatskoj od strane italijanskog dekadentnog pisca i vojskovođe, Gabrijela D’Anuncija, i njegove legionarske vojske 1919. godine, neposredno nakon završetka Prvog svetskog rata.

„Fiume o morte!” je jedan od filmova koji su obeležili 2025. godinu, osvojivši 30 nagrada, uključujući nagradu za najbolji dokumentarni film Evropske filmske akademije, nagradu Tigar i nagradu FIPRESCI na Međunarodnom filmskom festivalu u Roterdamu, kao i šest nagrada Zlatna arena na Filmskom festivalu u Puli u Hrvatskoj. Takođe je izabran kao hrvatski kandidat za nagradu Akademije za 2026. godinu, iako nije bio među konačnim nominovanima.

Koprodukcija Hrvatske, Italije i Slovenije, film kreativno spaja dokumentarac i komediju, služeći kao svojevrsna lekcija iz istorije o rođenju fašizma. Uz učešće oko 100 neprofesionalnih glumaca i statista, film „rekreira“ 1919. godinu i okupaciju hrvatskog primorskog grada Rijeke od strane paravojnih snaga italijanskog pesnika, dramskog pisca, aristokrata, dendija i budućeg vojnog komandanta Gabrijela D’Anuncija.

Sledi zvanični trejler filma.

Odmah nakon završetka Prvog svetskog rata, nezadovoljan što grad Rijeka nije uključen u Kraljevinu Italiju nakon potpisivanja Versajskog sporazuma između Nemačke i savezničkih sila Antante, D’Anuncio je ušao u grad 11. septembra 1919. sa desetinama legionarskih vojnika i formirao paradržavu poznatu kao Italijanska uprava za Kvarner (na italijanskom, „Reggenza Italiana del Carnaro”).

Više od godinu dana kasnije, D’Anuncio je ignorisao činjenicu da su Kraljevina Italija i Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca (SHS) (kasnije nazvana Kraljevina Jugoslavija) potpisale sporazum u novembru 1920. godine, prema kojem je Rijeka pripala Kraljevini SHS. Stoga je italijanska vojska bila primorana da ga protera iz njegove „države“. D’Anuncijevi legionari su se povukli iz Rijeke 5. januara 1921. godine, a sam D’Anuncio dve nedelje kasnije, što je označilo kraj 16-mesečne okupacije.

Bezinovićev film prikazuje „pionira“ italijanskog fašizma, Gabrijela D’Anuncija, kroz kritičku perspektivu, kako i dolikuje uzoru fašističkog vođe Benita Musolinija. Život i delo Gaetana Rapanjete — D’Anuncijevo pravo ime; njegov otac je prezime D’Anuncija uzeo od svog ujaka — služe kao osnova za detaljnu vivisekciju protofašizma, koju je Bezinović sproveo sa besprekornom preciznošću. Činjenica da će gledaoci i kritičari pronaći brojne paralele sa trenutnom geopolitičkom situacijom i ponovnim pojavljivanjem fašizma/nacizma u različitim oblicima nije slučajnost — upravo zato je Bezinović snimio film „Fiume o morte!”

Okupacija Rijeke od strane D’Anuncija i njegovih legionara je dobro dokumentovana, sa arhivama koje sadrže više od 10.000 fotografija, na primer, ovaj album i stotine snimaka. U Bezinovićevom filmu, ove fotografije i filmovi čine osnovu za „rekreaciju“ ličnosti i događaja okupacije kroz dramatizaciju od strane neprofesionalnih glumaca i statista.

Sledeći arhivski snimak prikazuje kako su događaji protofašističke okupacije Rijeke dokumentovani u to vreme, i poslužio je kao referentni materijal za rekonstrukciju filma.

Kako je primetio nemački filozof jevrejskog porekla Valter Benjamin, fašizam se može posmatrati kao „estetizacija politike“, jer teži da politiku pretvori u spektakl koristeći simbole, inscenirane rituale, masovne skupove i medije kako bi emocionalno mobilisao ljude. Nasuprot tome, tvrdio je da komunizam teži da umetnost učini politički angažovanom. Benjamin, koji je umro 1940. godine bežeći od nacista, ukazivao je na zamagljivanje granice između politike i performansa kao ključnu karakteristiku fašizma.

Ovo je situacija politike koju fašizam estetizuje. Komunizam odgovara politizovanjem umetnosti.

Ova perspektiva pomaže da se Bezinovićev prikaz D’Anuncijeve vladavine u Rijeci uokviri, ne kao konvencionalnog upravljanja, već kao vrste političkog pozorišta — scenske stvarnosti u kojoj se moć vrši kroz maskaradu slika, gestova i mitova koliko i kroz silu.

Slična umetnička paralela može se povući sa Fridrihom Ničeom, koji je, pišući u dijalogu sa operama Riharda Vagnera, opisao „tragediju koja se rađa iz duha muzike“. Vagnerovo delo će kasnije prisvojiti nacistička ideologija.

Međutim, u Bezinovićevom filmu, rani oblici fašizma kao da izlaze iz duha komedije: pozorišna, često apsurdna predstava (u skladu sa italijanskom komedijom del arte) čije će neizbežne tragične posledice postati u potpunosti vidljive tek retrospektivno. Ova interakcija između komičnog i tragičnog daje filmu izrazito tragikomičnu dimenziju.

U filmu „Fiume o morte!” D’Anuncio je prikazan kako oživljava pozdrav iz starog Rima (često nazivan rimskim pozdravom), sa „desnom rukom podignutom u visini očiju”, što je kasnije postalo obavezni pozdrav fašista, a potom i nacista.

Bezinović takođe ističe kratak boravak u Rijeci italijanskog pisca i osnivača futurističkog pokreta, Filipa Tomaza Marinetija, koji je došao na D’Anuncijev poziv, ali je otišao posle samo dve nedelje.

Musolini je takođe ostao u Rijeci samo jedan dan pre nego što je otišao da pripremi formiranje svoje fašističke stranke. Kasnije je postao Duče koji je ostvario ideje i D’Anuncija i Marinetija u političkom korporativizmu poznatom kao fašizam.

„Fiume o morte!” ne izostavlja činjenicu da je tokom svoje vladavine, D’Anuncio doveo više od 5.000 mladih Italijana u Rijeku, grad koji je u to vreme imao oko 30.000 stanovnika, kako bi promenio njegov demografski sastav. Takođe ne previđa činjenicu da su na početku okupacije njegovi legionari, motivisani rasizmom, ubili oko 10 vijetnamskih vojnika koji su bili deo savezničkih snaga Antante.

Gabrijele D'Anuncio (u sredini sa štapom) sa nekoliko legionara (komponente Arditijevog odeljenja italijanske kraljevske vojske) u Fiumeu 1919. godine. Fotografija na Wikimedia Commons. Javno vlasništvo.

Italijanski pisac i teoretičar Umberto Eko, koji je, između ostalog, analizirao mnoga lica fašizma u svom delu iz 1995. godine „Večni fašizam: Četrnaest načina gledanja na crnu košulju“, objavljenom pod naslovom „Vaš fašizam” od strane časopisa „Njujorški pregled knjiga“, napisao je:

„Ali fašistička igra se može igrati u mnogim oblicima, a ime igre se ne menja…“

Fašizam je postao univerzalni termin jer se iz fašističkog režima može eliminisati jedna ili više karakteristika, a on će i dalje biti prepoznatljiv kao fašistički. Oduzmite imperijalizam od fašizma i i dalje ćete imati Franka i Salazara. Oduzmite kolonijalizam i i dalje ćete imati balkanski fašizam ustaša. Dodajte italijanskom fašizmu radikalni antikapitalizam (koji nikada nije mnogo fascinirao Musolinija) i dobićete Ezru Paunda. Dodajte kult keltske mitologije i misticizam Grala (potpuno stran zvaničnom fašizmu) i dobićete jednog od najcenjenijih fašističkih gurua, Julijusa Evolu.

„Fiume o morte!” – Igor Bezinović dodaje još jednu nijansu tumačenju fašizma.