Maria da Penha drži knjigu u kojoj priča svoju priču: ‘Preživela sam, mogu reći’. Fotografija: Jose Kruz/Agência Brasil, koristi se uz dozvolu.

Godine 1983., Maria da Penha Maia Fernandes, brazilska biofarmaceutkinja, preživela je dva pokušaja ubistva kod kuće. Posledica prvog je da je ostala paralizovana od struka naniže nakon što je na nju pucano dok je spavala. U drugom pokušaju, skoro je doživela strujni udar pod tušem.

1991. godine, Penha je svedočila u, poništenju odluke, koja je osudila njenog bivšeg muža za napade. Pet godina kasnije, novo suđenje ga je ponovo proglasilo krivim, ali je pušten na slobodu. Bilo je potrebno 19 godina i šest meseci, uz rizik da slučaj zastari, da ga uhapse. IGodine 2006. njeno ime postalo je jedno od najpoznatijih u Brazilu kada je povezano sa saveznim zakonom koji ima za cilj zaštitu žena od porodičnog nasilja i nasilja u domu.

Put između nasilnih događaja koji su joj promenili život i zakona koji pokušava da izbegne ovakve zločine bio je moguć uglavnom zahvaljujući međunarodnom pritisku, priznaje Penha u video razgovoru za Globalne glasove. 2001. godine, Interamerička komisija za ljudska prava (IACHR) osudila je Brazil za nemar i propust u njenom slučaju, što je dovelo do donošenja zakona.

Penhino ime sada se takođe povezuje s policijskim patrolama i drugim javnim politikama vezanim za rodno zasnovano nasilje u zemlji. Međutim, anketa brazilskog Senata, iz 2023. godine pokazala je da tri od četiri Brazilke znaju malo ili ništa o samom zakonu. Takođe je pokazano da je oko 30 posto žena u Brazilu pretrpelo porodično nasilje od strane muškarca.

Najnoviji Godišnji izveštaj Brazilskog foruma za javnu sigurnost, iz 2024. godine zabeležio je porast svih vrsta nasilja nad ženama, uključujući 9,8 posto više prijavljenih slučajeva porodičnog nasilja i 9,2 posto pokušaja ubistva.

Prošlog marta, brazilska vlada je objavila da tuži kompaniju za proizvodnju sadržaja zbog objavljivanja dezinformacija u vezi sa tužbom koja je dovela do osude napadača u Penhi. Kancelarija državnog tužioca navodi da sadržaj „može da podstiče govor mržnje, izazove nova kršenja prava žrtava i kolektivne sfere svih žena koje se vraćaju javnim politikama zasnovanim na zakonu Marije da Penhe”.

Skoro 20 godina otkako je zakon doneo predsednik Luiz Inacio Lula da Silva, Maria da Penha, stara 80 godina, procenjuje svoj put, njegove efekte i budućnost:

Maria da Penha tokom rasprave o zakonu u Nacionalnom veću pravde. Fotografija: José Cruz/Agência Brasil; koriti se uz dozvolu

***

Globalni glasovi (GG): Kako je izgledao put do donošenja zakona?

Maria da Penha (MP): Eu fui vítima da violência doméstica, sofri uma tentativa de homicídio, e demorei muitos anos para que meu agressor fosse punido. Durante esse tempo, me senti órfã do Estado. Somente quando meu caso chegou na esfera internacional, uma denúncia que o movimento de mulheres do país, o Cejil (Centro pela Justiça e o Direito Internacional) e o Cladem fizeram na Organização dos Estados Americanos (OEA), que a Comissão de Direitos Humanos (CIDH) conseguiu que o Brasil criasse uma lei.

Em 2001, a OEA, através do seu relatório final, fez algumas recomendações e solicitou que o processo fosse concluído e o agressor punido.

Maria da Penha (MP): Bila sam žrtva porodičnog nasilja, koja je pretrpela pokušaj ubistva, i bile su potrebne godine da se napadač kazni. Tokom tog perioda osećala sam se kao siroče kada je država u pitanju. Tek kada je moj slučaj dospeo u međunarodnu sferu, žalba koju su ženski pokret, Cejil (Centar za pravdu i međunarodno pravo) i Cladem (Komitet za Latinsku Ameriku i Karibe za odbranu ženskih prava) izneli u Organizaciji američkih država (OAS), Interamerička komisija za ljudska prava (IACHR) naterala je Brazil da donese zakon.

2001. godine, OAS je u svom završnom izveštaju dao neke preporuke tražeći da se tužba okonča i da se napadač kazni.

GG: Kako je to prošlo sa parlamentom, vladom? 

MP: Eu sofri a tentativa de homicídio em 1983 e quase 10 anos depois foi que houve o primeiro julgamento. Ele foi condenado pelo júri popular por seis votos a um. Imediatamente os advogados dele entraram com recurso dizendo que o julgamento havia sido contra a prova dos autos.

Quer dizer, o julgamento que começou depois de ter sido adiado por três vezes, na hora que a sentença é dada os advogados tiram o papel do bolso e dizem que foi contra a prova dos autos. Foi revoltante.

O movimento de mulheres estava me acompanhando e ficou indignado. Ele saiu do fórum em liberdade, aguardando a decisão do Tribunal de Justiça do Ceará. E esse julgamento, em 1991, realmente foi anulado.

Eu comecei a perder o ânimo, ficar entristecida e revoltada. Perguntei a várias pessoas: “Será possível que vai ser anulado quando as provas estão todas aí, inclusive as testemunhas? A vizinhança toda testemunhou nesse dia.” Me responderam o seguinte: ‘‘Não duvide do que vem do poder judiciário, porque lá também existem machistas.”

Aí eu resolvi escrever o livro “Sobrevivi…Posso contar”(1994). Mostrei as contradições do réu, tanto nos interrogatórios quanto no julgamento, e tudo que eu tinha conhecimento que estava documentado. E contei a minha história.

Esse livro começou a circular e chegou na mão de muitas pessoas. Chegou nas mãos do Cejil e do Cladem, e eles me ligaram para participar da denúncia.

MP: Pretrpela sam pokušaj ubistva 1983. godine, a prvo suđenje je održano skoro deset godina kasnije. Porota ga je proglasila krivim sa šest glasova protiv jednog. Odmah je njegova odbrana podnela žalbu tvrdeći da je presuda protiv dokaza iz tužbe.

Hoću da kažem, suđenje je počelo nakon što je tri puta odgađano, a kada je presuda pročitana, advokati su izvukli papir iz džepova i rekli da je to protiv dokaza iz spisa slučaja. Bilo je odvratno.

Ženski pokret je pratio slučaj i bio je pobunjen. On je pušten na slobodu, čekajući odluku državnog suda pravde u Cearau. I ovo suđenje iz 1991. godine je ipak poništeno.

Bila sam obeshrabrena, tužna, besna. Pitala sam mnoge ljude: ‘Da li je moguće poništiti presudu kada su svi dokazi tu, uključujući i svedoke? Ceo komšiluk je došao da svedoči.’ Odgovorili su mi: „Ne sumnjaj u ono što se može desiti u pravosuđu, jer i tamo ima seksista.”

Zato sam odlučila da napišem knjigu „Preživela sam… Mogu da kažem” (1994). Prikazala sam kontradikcije optuženih, tokom ispitivanja i suđenja, i sve što se desilo i što je dokumentovano. I ispričala svoju priču.

Ova knjiga je počela da kruži i dospela je u ruke mnogih ljudi. Došlo je do Cejila i Cladema, i pozvali su me da učestvujem u žalbi.

Penha je postala meta lažnih vesti koje je širila desnica. Fotografija: José Kruz/Agência Brasil, koristi se uz dozvolu

GG: Prošle godine, predsednik Saveznog vrhovnog suda, sudija Luís Roberto Barroso, izvinio se zbog načina na koji je brazilski pravosudni sistem postupio u vašem slučaju. Kako ste se osećali zbog toga?

MP: Foi, talvez, uma resposta a fake news que eu estava sofrendo. Começou em 2021. Um deputado bolsonarista recebeu meu agressor [na Assembleia Legislativa de Santa Catarina]. Quando eu tomei conhecimento daquilo, eu comecei a ficar apavorada. Como é que é permitido uma pessoa desconstruir uma história que já foi provada, analisada internacionalmente? Comecei a me sentir ameaçada mesmo. [O deputado Jesse Lopes recebeu o ex-marido de Maria da Penha e publicou nas redes sociais foto com ele, afirmando achar sua história ‘‘intrigante.’’ O episódio gerou manifestação do Ministério Público de Santa Catarina].

Às vezes, eu estava na sala de espera de um consultório médico e chegavam pessoas e diziam: “Olha, aquela pessoa que está sentada ali, está falando mal de você, que você é uma farsa, que você mentiu e que os homens estão sofrendo.” Começou a haver esse tipo de coisa, eu comecei a recuar, a não ter mais atividade fora de casa.

MP: Možda je to bio odgovor na lažne vesti koje su bile usmerene protiv mene. Počelo je 2021. godine. Jedan bolsonarista (pristalica bivšeg predsednika Žaira Bolsonara) dočekao je mog napadača u svojoj kancelariji [u Zakonodavnoj skupštini u saveznoj državi Santa Katarina]. Kad sam saznala za to, počela sam da se osećam prestrašeno. Kako jedna osoba može dekonstruisati priču koja je već dokazana i analizirana na međunarodnom nivou? Počela sam da se osećam ugroženo. [Državni kongresmen Džese Lopes ugostio je bivšeg muža Marije da Penhe i objavio fotografiju s njim na svojim društvenim mrežama, rekavši da je njegova priča “intrigantna”. Ovaj događaj je doveo do reakcije državnog tužilaštva].

Jednom dok sam bila u čekaonici kod doktora, neko mi je prišao i rekao: „Vidi, ta osoba koja sedi tamo ogovara tebe, govori da si farsa, da lažeš i da muškarci pate”. Ovakve stvari su počele da se dešavaju i počela sam da se povlačim, izbegavajući aktivnosti izvan kuće.

GG: Sve je to otišlo tako daleko?

MP: Vou te contar três fatos marcantes. Um foi logo quando a lei foi sancionada, que chegou um repórter para me entrevistar. No final, ele disse assim: “Agora eu vou perguntar para a senhora uma pergunta que meus ouvintes querem saber: o que foi que a senhora fez para merecer esse tiro?” Isso foi logo no começo da sanção da lei, a partir daí me alertaram que eu nunca deveria mais viajar sozinha. Porque existiam os que aplaudiam, mas existiam os que se sentiam prejudicados.

O segundo momento é quando as fake news aconteceram. Eu estava no supermercado, chegou uma senhora perto de mim e disse: “Tem dois homens ali conversando. Ele estava dizendo que se fulano, amigo dele, soubesse que a senhora estava aqui, vinha lhe dar uma surra.” Isso aconteceu em Fortaleza, no supermercado que eu costumava ir, próximo da minha casa.

Outra vez, eu estava no banco, minha amiga foi pegar o carro, e chegaram dois homens e disseram: “A senhora é Maria da Penha?’’ Digo: ‘‘Sou.” Aí um estendeu a mão e disse: “Muito prazer, eu sou um ex-agressor.” Eu engoli seco, apertei a mão dele e disse: “Muito prazer, porque você é um ex-agressor. Parabéns.” Não demonstrei ter medo, mas eu tive medo.

MP: Opisaću vam tri značajne epizode. Jedna se desila odmah nakon što je zakon odobren, kada me je novinar intervjuisao. Na kraju je rekao: „Sada ću ti postaviti pitanje koje svi moji slušaoci žele da znaju: šta si uradila da zaslužiš taj metak?” Bilo je to odmah nakon stupanja na snagu zakona, pa su me upozorili da više ne bih trebala da putjem sama. Jer bilo je onih koji su to slavili, ali bilo je i onih koji su se osećali povređeno zbog toga.

Druga epizoda se desila kada su se pojavile lažne vesti. Bila sam u supermarketu, žena je prišla i rekla: “Tamo razgovaraju dva muškarca. Jedan je rekao da ako njegov prijatelj sazna da si ovde, doći će i prebiti te.” To se desilo u Fortalezi, Ceará, u supermarketu u koji sam nekada išla, blizu moje kuće.

Treći put, bila sam u banci, čekala prijateljicu koja je otišla po auto, i došla su dva muškarca. Jedan od njih je rekao: „Jesi li ti Maria da Penha?” MP?” Odgovorila sam: „Jesam.” Pružio je ruku i rekao: „Drago mi je, ja sam bivši napagdač”. Progutala sam knedlu, pozdravila ga i rekla: „Drago mi je što si bivši napadač. Čestitam”. Nisam pokazivala strah, ali sam bila uplašena.

GG: Spomenuli ste podršku ženskim pokretima tokom suđenja. Jeste li ranije bili uključeni u aktivizam?

MP: Eu devo o que eu sou hoje ao movimento de mulheres da minha cidade. No momento em que a polícia descobriu que eu fui vítima de tentativa de homicídio – não existia a palavra feminicídio na época – chegaram algumas mulheres desses movimentos até a mim.

Foi então que eu tomei conhecimento do que era violência doméstica. Eu sofria, mas eu não sabia que era comum na sociedade. Eu não vim de uma família violenta. E a maioria das mulheres não comentava o mau comportamento do homem e nem o homem demonstrava ser grosseiro na frente de terceiros. Hoje a gente a gente sabe coisa até da própria família, de trisavô, bisavô que não sabia.

MP: Ono što jesam danas dugujem ženskom pokretu u mom gradu. Kada je policija saznala da sam žrtva pokušaja ubistva – tada nismo imali termin femicid neke od tih žena su mi se obratile.

Tada sam postala svesna porodičnog nasilja. Prošala sam kroz to, ali nisam znala da je to tako često u našem društvu. Moja porodica nije bila nasilna. A većina žena nije komentarisala loše ponašanje muškaraca, niti su pokazivale da su nepristojni pred drugim ljudima. Danas znamo stvari čak i unutar vlastite porodice, kako su se njihovi pradedovi ponašali, a oni nisu znali.

GG: Zakon koji nosi vaše ime jedan je od najpoznatijih u zemlji. Svi znaju na šta se odnosi zakon Marije da Penhe. Kakvu procenu pravite o tome posle skoro 20 godina?

MP: Eu acho que essa questão de dar nome às coisas teve um peso nisso. No momento em que a lei foi sancionada, baseada no fato real, não foi um fato político, foi um fato real. As mulheres começaram a perceber que acontecia isso nas suas famílias, que era comum naquele município ou naquela capital, e mudou a cultura.

Eu me sinto uma brasileira que contribuiu para que outras brasileiras tenham vida. Se a gente não conseguiu que seja uma amplitude maior, a gente está caminhando para isso, né? Então, me dá muito orgulho.

Quantas mulheres hoje que são atuantes estão nessa luta porque viram essa violência dentro de casa e não tinham como desabafar, não tinham como tomar uma atitude?

MP: Mislim da imenovanje stvarima daje težinu. Kada je zakon sankcionisan, zasnovan na istinitoj priči, to nije bila politička činjenica, već istinita činjenica. Žene su počele da shvataju da se to dešava u njihovim porodicama, da je neophodno svedočiti tome u gradu, u glavnom gradu države, i to je promenilo kulturu.

Osećam se kao Brazilka koja je pomogla drugim Brazilkama da imaju svoj život. Ako ne možemo postići širi doseg, onda idemo prema njemu, zar ne? Zato sam ponosna.

Koliko je danas žena aktivno u okviru ovog cilja jer su videle nasilje u svojim domovima i nisu imale kanal da ga istaknu, nisu imale način da deluju?

Maria da Penha drži knjigu koja objašnjava zakon u ‘cordel,’ tradicionalnom obliku književnosti u severoistočnom Brazilu. Fotografija: José Kruz/Agência Brasil, koristi se uz dozvolu

GG: Da li je to nešto što je zakon pomogao da se promeni?

MP: Ajudou. Feminicídio ainda está acontecendo porque tem muitas mulheres, principalmente em pequenos municípios, onde a informação chega, mas o conhecimento sobre violência doméstica ainda não existe, não existe o local onde ela possa denunciar discretamente. É uma coisa que eu luto. Por que não existe em todo pequeno município um centro de referência da mulher dentro da unidade de saúde? Quantas mulheres vão ao posto de saúde mostrar seus ferimentos no corpo, mas não identificam como violência doméstica? Para a sociedade daquele município, aquele homem é um bom marido, porque ele não deixa faltar o feijão em casa.

Duas coisas que são importantes para a gente desconstruir as culturas de ódio da sociedade, a educação e especificamente o centro de referência da mulher pela unidade de saúde. E esse centro tem compromisso e a obrigação de levar esta mulher para uma macro região onde ela vai encontrar a delegacia da mulher, casa abrigo, ela pode sair daquela situação, com suporte.

E ser capacitada profissionalmente, ter escola para os seus filhos, onde vão aprender que o que o que eles viam em casa é violência e que eles não podem levar isso para sua vida adulta. Que é o que acontecia em nossas famílias.

MP: Jeste. Femicidi se i dalje dešavaju jer mnoge žene, posebno one koje žive u malim gradovima, gde informacije stižu, ali znanje o porodičnom nasilju za njih još uvek ne postoji, a mesto gde žena može to diskretno da osudi ne postoji. Za to se borim. Zašto u svakom gradu nemamo savetni centar za žene unutar svake zdravstvene jedinice? Koliko žena ide u ambulantu da pokaže svoje rane, ali nisu identifikovane kao žrtve porodičnog nasilja? Za to društvo, taj čovek je dobar muž, jer stavlja hleb na sto.

Dve stvari su važne za dekonstrukciju ove kulture mržnje u našim društvima; Jedna je obrazovanje, a druga savetodavni / referentni centri. I da ti centri budu posvećeni tome da žene odvedu u makro-regije gde mogu pristupiti posebnoj policijskoj upravi, skloništu, alatima za izlazak iz te situacije, uz podršku.

I da budu profesionalno obučene, da pruže dobru školu za svoju decu, gde ona mogu da nauče da ono što su videli kod kuće jeste nasilje i da to ne prenesu u svoj odrasli život. To se dešavalo drugim generacijama.

Recite nam više o institutu Maria da Penha?

Bem, o instituto foi criado com a intenção da a gente trabalhar a questão da lei, da mulher, né? A gente desenvolve projeto nas universidades, nas escolas, nas comunidades, em empresas – porque eles já perceberam que a violência doméstica traz prejuízo.

Institut je osnovan s ciljem da radi na pravnim pitanjima, na pitanjima roda. Razvijamo projekte sa univerzitetima, školama, zajednicama i kompanijama jer su ljudi shvatili da porodično nasilje takođe dovodi do gubitaka u poslovanju.